Kỳ bầu cử Quốc hội (QH) năm nay hứa hẹn một điểm rất mới, khi lần đầu
tiên trong lịch sử QH Việt Nam, có sự xuất hiện của mạng xã hội Facebook
với vai trò đáng kể định hình công luận, và trên Facebook đã có những
lời kêu gọi cho một chiến dịch người dân “đồng loạt tự ứng cử”. Giữa lúc
đó thì báo chí trích lời đương kim Chủ tịch QH Nguyễn Sinh Hùng cho
biết đã xác định được số lượng ứng cử đại biểu (ĐB) khóa 14 là 896
người. Một loạt thắc mắc có thể nảy sinh: Thế là thế nào? 896 người kia ở
đâu ra, tôi đã ứng cử đâu?
Nhằm giúp các ứng viên tự do bớt lúng
túng và quá tải, bài viết dưới đây sẽ cung cấp một số kiến thức căn bản
liên quan đến quy trình ứng cử và bầu cử Quốc hội ở Việt Nam.
* * *
Vấn đề “cơ cấu” của QH
Ông Nguyễn Sinh Hùng phát biểu như vậy vào ngày 16/1 vừa qua, tại một
phiên họp của Ủy ban Thường vụ QH (UBTVQH) nhằm cho ý kiến về nghị định
hướng dẫn một số điều của Luật Bầu cử, trong đó có việc tổ chức hội nghị
cử tri.
UBTVQH cũng đã ra nghị quyết về dự kiến số lượng, cơ
cấu, thành phần ĐBQH khóa 14. Theo đó, ngày bầu cử QH là chủ nhật,
22/5/2016. Khóa 14 sắp tới sẽ có 500 ĐBQH, được bầu từ con số dự kiến
896 người ứng cử. (Luật Tổ chức QH cũng ấn định, tổng số ĐBQH không quá
500).
Trong 500 ĐBQH của khóa 14, số người không phải là đảng viên đảng Cộng sản, theo dự kiến của UBTVQH, chỉ khoảng 25-50.
Mặc dù QH và báo chí dùng từ “dự kiến”, nhưng thực chất, cần hiểu đúng
bản chất của nó là “xác định cơ cấu”, và đây là bước đầu tiên trong quy
trình bầu cử QH ở Việt Nam.
Trong bước đầu tiên này, UBTVQH ấn
định và công bố ngày bầu cử, thành lập Hội đồng Bầu cử Trung ương, đồng
thời, đưa ra “dự kiến” về cơ cấu, số lượng ĐBQH được bầu, ví dụ như kỳ
này, QH phải có ít nhất 35% ĐB là nữ. Số lượng đại biểu của Bộ Quốc
phòng là 15 người, Bộ Công an 3 người. Số đại biểu đến từ khối doanh
nghiệp, hiệp hội, nghiệp đoàn sản xuất kinh doanh: 7 người… Việc
ấn định cơ cấu được giải thích là nhằm đảm bảo cân bằng lợi ích, cân
bằng sự đại diện của tất cả các tầng lớp trong xã hội (phụ nữ, thanh
niên, nông dân, trí thức, người dân tộc thiểu số v.v.). Mặt trái của nó,
ai cũng có thể nhận thấy, là nó hợp lý hóa sự sắp xếp nhân sự từ trước
và can thiệp vào trong quá trình ứng cử để bảo đảm cơ cấu. Một vị cựu
ĐBQH kể, thời ông, chưa đến ngày bầu cử ông đã biết trước mình chắc chắn
vào QH, bởi cơ cấu khi ấy đang cần thêm một trí thức khoa học xã hội ở
Hà Nội, mà xung quanh ông thì toàn trí thức thuộc khối khoa học tự
nhiên.
Vậy là cơ cấu của QH đã được ấn định trước, tiếp theo sẽ
là quá trình thực hiện, với một loạt bước, gồm: hiệp thương, hội nghị
tiếp xúc cử tri. Trong đó, hiệp thương là giai đoạn quan trọng nhất để
thực hiện cơ cấu đã vạch sẵn.
Ba lần hiệp thương
“Hiệp
thương” có lẽ là một khái niệm nghe khá khó hiểu với nhiều người Việt
Nam. Nhưng thật ra thì nó đơn giản. Hiệp thương, tiếng Anh là
“negotiation”, có nghĩa là đàm phán, thương lượng với nhau.
Quy
trình bầu cử QH ở Việt Nam có ba (03) vòng hiệp thương. Lần thứ nhất để
xác định cơ cấu. Lần thứ hai, để thống nhất danh sách ứng cử viên sơ bộ.
Lần thứ ba, chốt danh sách cuối cùng của các ứng cử viên, để đưa đến
việc “toàn dân đi bầu”.
Hiệp thương lần 1 diễn ra sau khi UBTVQH
đã đưa ra “dự kiến”, tức là đã ấn định cơ cấu, thành phần, số lượng ĐBQH
được bầu, và đem trình nó cho Mặt trận Tổ quốc (MTTQ).
Dựa trên
dự kiến đó, MTTQ cấp trung ương, và cấp tỉnh/thành phố trực thuộc trung
ương, sẽ tổ chức hội nghị hiệp thương lần thứ nhất ở cấp tương ứng, để
thoả thuận (tức là “hiệp thương”) về cơ cấu, thành phần và số lượng đại
biểu mà các cơ quan, tổ chức, đơn vị ở trung ương hay địa phương giới
thiệu, tiến cử.
Còn các ứng viên tự do, không được cơ quan, tổ
chức, đơn vị nào tiến cử, thì đương nhiên không có tên trong danh sách
cơ cấu. Tuy nhiên, họ vẫn có thể nộp hồ sơ cá nhân cho ủy ban bầu cử;
vòng hồ sơ này không quá khó khăn. Thử thách lớn nhất với ứng viên tự do
là ở lần hiệp thương sau đó.
Hiệp thương lần 2: “cửa tử” đối với ứng viên tự do
Hiệp thương lần thứ hai thương lượng, thống nhất danh sách ứng cử viên
sơ bộ, gồm cả các ứng viên tự do, và danh sách này sẽ được đưa ra lấy ý
kiến của cử tri nơi cư trú và nơi công tác.
Các hội nghị cử tri
lấy ý kiến nhận xét và tín nhiệm của cử tri nơi cư trú chính là nơi diễn
ra cuộc thử thách nặng nề nhất với bản lĩnh và sức chịu đựng của ứng cử
viên ĐBQH. Theo truyền thống lâu nay, đó là nơi cử tri nơi cư trú tiến
hành cuộc “đấu tố” ứng cử viên, đặc biệt là ứng viên tự do, không được
cơ quan, tổ chức, đơn vị nào tiến cử. Nhiều người được sự ủng hộ lớn của
cử tri nơi công tác, nhưng ra hội nghị ở nơi cư trú, vẫn bị “đấu” tơi
bời và nhận tỷ lệ tín nhiệm rất thấp
.
Thực tế các kỳ bầu cử nhiều
năm qua cho thấy ứng cử viên thường bị cử tri đánh giá, phê phán vì
những lý do rất… không liên quan đến năng lực, chẳng hạn như “ra đường
gặp hàng xóm không chào, chứng tỏ kiêu ngạo”, “lười đi họp tổ dân phố”,
“xấu trai, ngoại hình không đủ để làm ĐBQH”, v.v.
Càng là ứng
viên tự do, không được cơ quan, tổ chức nào giới thiệu ứng cử, nguy cơ
bị đấu tố càng lớn. Điều đó có thể vì nhiều nguyên nhân. Chẳng hạn, do
có sự chỉ đạo, tác động, can thiệp để cử tri loại bỏ ứng cử viên; do có
sự sắp xếp, điều thêm cử tri của các địa bàn lân cận đến dự “đấu tố”; và
cũng do chất lượng của chính cử tri còn thấp, khiến họ thiếu ý thức
tham gia nghiêm túc vào hoạt động chính trị.
Hội nghị cử tri có
sự tham dự của ứng cử viên ĐBQH, đại diện của tổ chức/ cơ quan có người
ứng cử, lãnh đạo địa phương (tức nơi cư trú của ứng viên), tổ dân phố,
MTTQ địa phương, và các cử tri… Trên thực tế, nhiều khi ứng viên tự do
phải đứng trước một cử tọa gồm phần lớn là những người họ chẳng biết là
ai, đấu tố họ một cách thô bạo. Đây là câu chuyện đã từng xảy ra với
nhiều người ứng cử tự do, như ông Nguyễn Hữu Vinh (blogger Ba Sàm, năm
2002), nhà nghiên cứu Nguyễn Phúc Giác Hải (năm 2011), luật sư Lê Quốc
Quân (năm 2011)…
Hiệp thương lần 3: “đấu tố vắng mặt” ứng viên tự do
Với kết quả đánh giá ý kiến và tín nhiệm của cử tri tại hiệp thương lần
hai, UBTVQH sẽ điều chỉnh lần hai về cơ cấu, thành phần và số lượng
ĐBQH được giới thiệu ứng cử từ các cơ quan, tổ chức, đơn vị. Tiếp theo,
sẽ đến hiệp thương lần thứ ba. Khác với các hội nghị cử tri ở nơi cư trú
diễn ra trong vòng hiệp thương trước, ở hiệp thương lần ba, các hội
nghị diễn ra không có mặt của ứng cử viên ĐBQH.
Chỉ có đại diện
MTTQ, Hội đồng Bầu cử Quốc gia, UBTVQH, Chính phủ (đối với việc bầu cử
ĐBQH ở cấp trung ương); MTTQ và ủy ban bầu cử tỉnh, thường trực hội đồng
nhân dân và ủy ban nhân dân tỉnh (đối với việc bầu cử ĐBQH ở cấp địa
phương), là được tham dự và “hiệp thương” với nhau để lựa chọn và chốt
danh sách chính thức những người ứng cử ĐBQH.
Năm 2011, luật sư
Võ An Đôn đã qua được vòng hiệp thương thứ hai. Trên Facebook cá nhân,
ông cho biết, khi lấy tín nhiệm tại nơi cư trú và nơi công tác, ông đều
được 100% cử tri (tức người dân địa phương và đồng nghiệp) ủng hộ, tín
nhiệm. Nhưng đến vòng hiệp thương lần ba, khi bị “đấu tố vắng mặt” tại
hội nghị của MTTQ tỉnh, thì ông bị loại, không được vào danh sách cuối
cùng, gồm những người được ứng cử ĐBQH.
Ông Đôn phản ánh: “Khi tổ
chức lấy phiếu tín nhiệm tại nơi cư trú và tại Đoàn luật sư thì tôi
được mời tham dự, nhưng khi tổ chức hiệp thương tại MTTQ thì tôi không
được mời tham dự, nghe những người tham dự kể lại là họ đấu tố và nói
xấu tôi dữ lắm”.
Đây cũng là một cửa ải lớn đối với ứng cử viên
tự do. Nếu họ vượt qua được (xưa nay rất hiếm), thì họ mới có thể cùng
các ứng viên được giới thiệu ứng cử tiến vào giai đoạn tiếp theo: vận
động tranh cử và trình bày chương trình hành động.
Vận động tranh cử
Ở khâu này, MTTQ địa phương (tức là MTTQ ở các điểm bầu cử) sẽ tổ chức
những hội nghị tiếp xúc cử tri tại địa phương để người ứng cử tiến hành
vận động bầu cử, dưới sự giám sát của MTTQ. Tại đây, họ sẽ trình bày
trước cử tri chương trình hành động của mình.
Ngoài ra, những
người có tên trong danh sách ứng cử cuối cùng còn có cơ hội làm việc với
báo chí để giới thiệu bản thân và chương trình hành động, vận động
tranh cử…
Một cựu ĐBQH cho biết, đến giai đoạn này, trên nguyên
tắc cử tri vẫn có thể quan sát, xem xét ứng cử viên ĐBQH, để bỏ phiếu
bầu hoặc không bầu cho ông/bà ta. Tuy nhiên, trên thực tế, cũng chẳng
mấy khi cử tri quan tâm đến chương trình hành động của ứng cử viên, còn
báo chí thì càng không có chuyện tìm hiểu, moi móc hồ sơ nhân thân hay
phản biện ứng cử viên, mà chỉ đưa tin, viết bài phản ánh theo hướng ca
ngợi.
Như vậy, vào được danh sách chính thức, được tổ chức cho đi
“vận động tranh cử” chính thức, đã có thể coi như thắng lợi cực kỳ lớn
của ứng cử viên ĐBQH rồi.
Lời kết
Bước cuối cùng là giai
đoạn cử tri bỏ phiếu chính thức (với QH khóa 14 thì đó là ngày 22/5
tới). Việc kiểm phiếu sau đó – không đảm bảo độc lập – cũng là một khâu
mà chính quyền có thể tác động để đảm bảo cơ cấu, thành phần QH như đã
chủ trương từ đầu.
Ứng cử ĐBQH là sự thực thi một quyền chính trị
căn bản của người dân: quyền được tham gia một cách có ý nghĩa vào
chính trị. Trong hoàn cảnh Việt Nam, với hệ thống chính trị một đảng,
quyền này chịu rất nhiều hạn chế, cản trở – bằng các cơ chế như đã chỉ
ra ở trên.
Theo Tác giả Đoan Trang theo Luật khoa Tạp chí
Họ và tên : NGUYỄN THUÝ HẠNH 
